ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

खोटाङ नेपालको पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्र अन्तर्गत सगरमाथा अञ्चलको एक पहाडी जिल्ला हो । जिल्लाको नामाकरण सम्बन्धमा धेरैखाले विचारहरु रहेको पाइन्छ । खोटाङ जिल्ला चाम्लिङ राईहरुको बाहुल्य रहेको जिल्ला हो । यिनीहरुको पाछा (थर) हरु मध्ये एउटा पाछाको नाम “खोतोहोछा” हो । कुनै समयमा त्यस क्षेत्रलाई खोतोहोछा शासक “खोताहाङ”ले शासन गरेकोले खोटाङ रहन गएको कुरा विवश, २०६३ लाई उद्धृढ गर्दै धन प्रसाद सुवेदीले आफ्नो पुस्तकमा लेखेका छन् । अर्को भनाई अनुसार चाम्लिङ भाषामा ‘खात’ को अर्थ जानु र ‘हाङ’को अर्थ राजा भन्ने हुन्छ । पृथ्वीनारायण शाहको राज्य विस्तार अभियानसंगै यहाका हाङ अर्थात् राजा पराजित भएर गएका हुँदा यहाँका चाम्लिङ राईले खात हाङ अर्थात् राजा गए भन्ने अर्थमा खातहाङ भन्न थाले र यसैको अपभ्रंश भई खोटाङ भएको हो भन्ने भनाई पनि राई, २०६० लाई उद्धृत गर्दै सुवेदीले (सुवेदी २०६६ः २३–२४) अघि सारेका छन् । पृथ्वीनारायण शाहको आक्रमण पूर्व पनि यो क्षेत्रलाई खोटाङ भनिन्थ्यो भन्ने तर्कका साथ सुवेदीले यी दुईवटै भनाईहरु सही नभएको तर्क गरेका छन् भने जुन ठाउँलाई खोटाङ (हालको खोटाङ बजार) भनिन्थ्यो, त्यो क्षेत्र चाम्लिङ राईहरुको बाहुल्यता नभएको क्षेत्र भएको हुनाले यो तर्कसँग सहमत हुन सकिन्छ ।

अर्को भनाई अनुसार खोटे (चाम्लिङ भाषामा खोटेहाङ) भन्ने किराती राजाद्वारा शासित भएकोले यस क्षेत्रलाई खोटाङ कोट भनियो । राणाकालमा यस क्षेत्रलाई खोटाङथुम भनिन्थ्यो । यसै आधारमा २०१९ सालको संविधानमा ‘खोटाङ जिल्ला’ नामाकरण गरियो । वि.सं. २०२० सालमा यसको सदरमुकाम दिक्तेल सारिए तापनि जिल्लाको नाम खोटाङ नै कायम रहयो । हाल जिल्लाको ७६ गाविस मध्ये एउटाको नाम “खोटाङबजार” रहेको छ (सुवेदी २०६६, २३–२४) ।

राणाकालीन समयमा मझुवा थुम, आमचोक थुम, खोटाङ थुम, छुलुवार थुम, सावा थुम, दिप्लुङ थुम, चुईचुम्मा थुम र रतन्छा थुमको मुद्दा मामिला हेर्ने गरी खोटाङ बजारमा स्थापना भएको इलाका अदालतले यस क्षेत्रमा जग्गा दर्ता गर्ने कार्य समेत गर्ने गरेको कुरा इतिहासमा भेटिन्छ । २००७ सालमा प्रजातन्त्रको उदय पश्चात् तत्कालीन अमेरीकी सरकारको सहयोगमा २०१३ सालमा खोटाङमा त्रिभुवन ग्राम विकासको स्थापना गरिएपछि मझुवा थुम, खाम्तेल थुम, हलेशी थुम र रावा थुमका जनताको विकासका प्रशासन पनि खोटाङबाटै हेरिन थालियो । तर प्रशासकीय अधिकार भने साप्सु खोलादेखि पूर्वतर्फका सिक्तेल लगायत नौ थुमको पूर्व ४ नं. गोश्वाराबाट र मझुवा लगायत चार थुमको पूर्व ३ नं. गोश्वाराबाट हेरियो । त्यसपछि ओखलढुङ्गा इलाका अदालतलाई विभाजन गरी मझुवा, खाम्तेल, हलेशी र रावा थुमका जनताको न्याय प्रशासन ऐंसेलुखर्क इलाका अदालतले हेर्ने व्यवस्था भयो । दुईवटा छुट्टाछुट्टै जिल्लाबाट गरिने प्रशासकीय र न्यायिक कार्यहरु बाहेक विकास प्रशासन र शान्ति सुरक्षाको काम भने प्रहरी कार्यालयले गरेको थियो । २०१७ सालमा पञ्चायत शासन व्यवस्थाको शुरुवातसँगै २०१९ सालको नेपालको संविधान घोषणा हुँदा खोटाङद्वारा हेरिने आम्चोक र सिक्तेल थुम भोजपुरले हेर्ने, रावापारीका क्षेत्र सोलुखुम्वुले हेर्ने र बाँकी खोटाङले हेर्ने गरी खोटाङ जिल्लाको नामले जिल्ला विभाजन भयो र खोटाङ जिल्लाको सदरमुकाम दिक्तेल तोकियो । खोटाङबजारमा रहेको जिल्ला पञ्चायत र शिक्षा प्रशासन हेर्ने काम २०२० सालमा दिक्तेलमा सारियो । २०२२ सालमा तत्कालीन श्री ५ को सरकारले खोटाङ अदालत दिक्तेलमा र ऐंसेलुखर्कको अदालत सोलु सल्लेरीमा सार्ने निर्णय ग¥यो । तत्पश्चात् क्रमशः अन्य कार्यालयहरु सदरमुकाम दिक्तेलमा स्थापना भएको हो । नेपालको  सविधान (तेश्रो संशोधन–२०३२) ले खोटाङ जिल्लाको सिमाना पुनः हेरफेर ग¥यो, जसअनुसार भोजपुर जिल्लाको बोपुङ्ग, भञ्ज्याङखर्क, काहुले तथा सोलु जिल्लाको वाकाचोल, पारा, जलेश्वरी, महेश्वरी, धारापानी, डुम्रे, दुवे, माक्पा, वाङ्गदेल, राखावादेल, ऐंसेलुखर्क, दिप्सुङ्ग लगायत १५ गाउँ पञ्चायत खोटाङ जिल्लामा गाभिन गई हालको क्षेत्र तथा सिमाना कायम हुन गएको हो ।