ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

खोटाङ नेपालको पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्र अन्तर्गत सगरमाथा अञ्चलको एक पहाडी जिल्ला हो । जिल्लाको नामाकरण सम्बन्धमा धेरैखाले विचारहरु रहेको पाइन्छ । खोटाङ जिल्ला चाम्लिङ राईहरुको बाहुल्य रहेको जिल्ला हो । यिनीहरुको पाछा (थर) हरु मध्ये एउटा पाछाको नाम “खोतोहोछा” हो । कुनै समयमा त्यस क्षेत्रलाई खोतोहोछा शासक “खोताहाङ”ले शासन गरेकोले खोटाङ रहन गएको कुरा विवश, २०६३ लाई उद्धृढ गर्दै धन प्रसाद सुवेदीले आफ्नो पुस्तकमा लेखेका छन् । अर्को भनाई अनुसार चाम्लिङ भाषामा ‘खात’ को अर्थ जानु र ‘हाङ’को अर्थ राजा भन्ने हुन्छ । पृथ्वीनारायण शाहको राज्य विस्तार अभियानसंगै यहाका हाङ अर्थात् राजा पराजित भएर गएका हुँदा यहाँका चाम्लिङ राईले खात हाङ अर्थात् राजा गए भन्ने अर्थमा खातहाङ भन्न थाले र यसैको अपभ्रंश भई खोटाङ भएको हो भन्ने भनाई पनि राई, २०६० लाई उद्धृत गर्दै सुवेदीले (सुवेदी २०६६ः २३–२४) अघि सारेका छन् । पृथ्वीनारायण शाहको आक्रमण पूर्व पनि यो क्षेत्रलाई खोटाङ भनिन्थ्यो भन्ने तर्कका साथ सुवेदीले यी दुईवटै भनाईहरु सही नभएको तर्क गरेका छन् भने जुन ठाउँलाई खोटाङ (हालको खोटाङ बजार) भनिन्थ्यो, त्यो क्षेत्र चाम्लिङ राईहरुको बाहुल्यता नभएको क्षेत्र भएको हुनाले यो तर्कसँग सहमत हुन सकिन्छ ।

अर्को भनाई अनुसार खोटे (चाम्लिङ भाषामा खोटेहाङ) भन्ने किराती राजाद्वारा शासित भएकोले यस क्षेत्रलाई खोटाङ कोट भनियो । राणाकालमा यस क्षेत्रलाई खोटाङथुम भनिन्थ्यो । यसै आधारमा २०१९ सालको संविधानमा ‘खोटाङ जिल्ला’ नामाकरण गरियो । वि.सं. २०२० सालमा यसको सदरमुकाम दिक्तेल सारिए तापनि जिल्लाको नाम खोटाङ नै कायम रहयो । हाल जिल्लाको ७६ गाविस मध्ये एउटाको नाम “खोटाङबजार” रहेको छ (सुवेदी २०६६, २३–२४) ।

राणाकालीन समयमा मझुवा थुम, आमचोक थुम, खोटाङ थुम, छुलुवार थुम, सावा थुम, दिप्लुङ थुम, चुईचुम्मा थुम र रतन्छा थुमको मुद्दा मामिला हेर्ने गरी खोटाङ बजारमा स्थापना भएको इलाका अदालतले यस क्षेत्रमा जग्गा दर्ता गर्ने कार्य समेत गर्ने गरेको कुरा इतिहासमा भेटिन्छ । २००७ सालमा प्रजातन्त्रको उदय पश्चात् तत्कालीन अमेरीकी सरकारको सहयोगमा २०१३ सालमा खोटाङमा त्रिभुवन ग्राम विकासको स्थापना गरिएपछि मझुवा थुम, खाम्तेल थुम, हलेशी थुम र रावा थुमका जनताको विकासका प्रशासन पनि खोटाङबाटै हेरिन थालियो । तर प्रशासकीय अधिकार भने साप्सु खोलादेखि पूर्वतर्फका सिक्तेल लगायत नौ थुमको पूर्व ४ नं. गोश्वाराबाट र मझुवा लगायत चार थुमको पूर्व ३ नं. गोश्वाराबाट हेरियो । त्यसपछि ओखलढुङ्गा इलाका अदालतलाई विभाजन गरी मझुवा, खाम्तेल, हलेशी र रावा थुमका जनताको न्याय प्रशासन ऐंसेलुखर्क इलाका अदालतले हेर्ने व्यवस्था भयो । दुईवटा छुट्टाछुट्टै जिल्लाबाट गरिने प्रशासकीय र न्यायिक कार्यहरु बाहेक विकास प्रशासन र शान्ति सुरक्षाको काम भने प्रहरी कार्यालयले गरेको थियो । २०१७ सालमा पञ्चायत शासन व्यवस्थाको शुरुवातसँगै २०१९ सालको नेपालको संविधान घोषणा हुँदा खोटाङद्वारा हेरिने आम्चोक र सिक्तेल थुम भोजपुरले हेर्ने, रावापारीका क्षेत्र सोलुखुम्वुले हेर्ने र बाँकी खोटाङले हेर्ने गरी खोटाङ जिल्लाको नामले जिल्ला विभाजन भयो र खोटाङ जिल्लाको सदरमुकाम दिक्तेल तोकियो । खोटाङबजारमा रहेको जिल्ला पञ्चायत र शिक्षा प्रशासन हेर्ने काम २०२० सालमा दिक्तेलमा सारियो । २०२२ सालमा तत्कालीन श्री ५ को सरकारले खोटाङ अदालत दिक्तेलमा र ऐंसेलुखर्कको अदालत सोलु सल्लेरीमा सार्ने निर्णय ग¥यो । तत्पश्चात् क्रमशः अन्य कार्यालयहरु सदरमुकाम दिक्तेलमा स्थापना भएको हो । नेपालको  सविधान (तेश्रो संशोधन–२०३२) ले खोटाङ जिल्लाको सिमाना पुनः हेरफेर ग¥यो, जसअनुसार भोजपुर जिल्लाको बोपुङ्ग, भञ्ज्याङखर्क, काहुले तथा सोलु जिल्लाको वाकाचोल, पारा, जलेश्वरी, महेश्वरी, धारापानी, डुम्रे, दुवे, माक्पा, वाङ्गदेल, राखावादेल, ऐंसेलुखर्क, दिप्सुङ्ग लगायत १५ गाउँ पञ्चायत खोटाङ जिल्लामा गाभिन गई हालको क्षेत्र तथा सिमाना कायम हुन गएको हो ।

सर्बप्रथम त यहाँहरुलाई खोटाङ जिल्लामा हार्दिक स्वागतम !!!

  नेपाल को पुर्बी क्षेत्र मा अबस्थित रहेको खोटाङ जिल्ला चारै तिर छिमेकी जिल्लाले घेरिएररहेको छ । पूर्वमा भोजपुर, द्क्षिण मा उदयपुर, पश्चिम्मा ओखल्ढुङ्गा र उतर मा सोलु जिल्ला रहेको छ समुन्द्रसतह बाट १२०० देखी ३००० सम्म उचाई रहेको एस जिल्लामा राई,तामाङ् र सेर्पा समुदायको बढी बसोबस रहेको पाइन्छ भने मुख्य भषा मातृ भषा नै बोल्ने गरेको पाइन्छ साथै अर्को नेपाली भषा पनि बोल्ने गरिन्छ । यस खोटाङ जिल्लामा तीन वटा बिमानस्थल रहेको छ । जस्म्ध्य सदर मुकाम स्थित मनमाया (खनिडाडा)बिमान स्थल , उत्तर मा लामिडाडा बिमानस्थल र दक्षिणमा थाम्खर्क बिमानस्थल रहेको छ । जहाँ नेपाल एयरलाईन्स्ले हप्तामा दुइपटक र यति एयरलालिन्स्ले दुइपट्क उडान भर्दै आएको छ । नगरउन्मुख खोटाङ्को सदरमुकाम दिक्तेलमा अहिलेसम्म पक्की बाटो पुग्न सकेको छैन भने सम्भाबित बाटो हरु भने प्रसस्तै रहेको पाइन्छ ।

पहिलो खोटाङ तारा चिउरीडाँडाका अमर

काठमाडौँ, १८ चैत । फाइनलका लागि छानिएका ६ प्रतिस्पर्धीलाई उछिन्दै दोर्पा चिउरीडाँडा गाविसका अमर चाम्लिङ खोटाङतारा-२०६८ घोषित भएका छन् । खोटाङ महासमाजको आयोजना तथा किरात संस्कृति कला केन्द्रको सहआयोजनामा जमलस्थित राष्ट्रिय नाचघरमा शनिबार सम्पन्न फाइनलमा उत्कृष्ट गायन क्षमता देखाउँदै उनले खोटाङ जिल्लाका गायनप्रतिभाबीचको पहिलो सांगीतिक स्पर्धामा बाजी मारेका हुन् । फाइनलमा उनले वासुकीको छाल तथा गायक रामकृष्ण ढकालको स्वरमा रहेको बिहान उठ्नेबित्तिकै गीतमा आफ्नो गायनखुबी प्रस्तुत गरेका थिए  ।

त्यसै गरी चिउरीडाँडा गाविसकै रेवत राई फस्र्ट रनरअप घोषत भए भने सिम्पानी गाविसका अनिश परियार सेकेन्ड रनरअप भए । विजेता अमरले पुरस्कारबापत ५० हजार रुपियाँ हात पार्दा फस्र्ट र सेकेन्ड रनरअपको पोल्टामा क्रमशः २५ र १५ हजार रुपियाँ परेको थियो ।  चौथोदेखि सातौं स्थानसम्म आउने अन्य प्रतियोगीलाई पनि वरीयताका हिसाबले नगद पुरस्कार प्रदान गरिएको थियो । चौथो र पाचौं हुने क्रमशः महेश्वरी गाविसका जनम थुलुङ र राजापानी गाविसका भीम लोहारलाई पाँच-पाँच हजार रुपियाँ, छैठौं र सातौं स्थानका क्रमशः दिक्तेलका प्रदीप राई र नेर्पा गाविसका अनिल राईलाई तीन हजार रुपियाँ पुरस्कार दिइएको थियो । संस्कृतिमन्त्री गोपाल किरातीले विजेतालगायतलाई पुरस्कार तथा ट्रफी प्रदान गरेका थिए । विजेता अनि सहभागीका लागि छुट्याइएको नगद पुरस्कार खोटाङ जिल्लाकै विभिन्न लब्धप्रतिष्ठित व्यक्तिबाट सौजन्यस्वरूप प्राप्त भएको आयोजकले जानकारी गरायो ।
निणर्यकहरू गायक राजेशपायल राई, संगीतकार महेश खड्का, गायिका रिमा गुरुङ, संगीतकार शान्तिराम राई र संगीतकार डाक्टर किरातले  खोटाङे प्रतिभाको क्षमता जाँचेका थिए । कार्यक्रममा संगीतकार खड्काले अन्तिम राउन्डमा छानिएका सातै प्रतिस्पर्धीका एक-एक  गीतमा निःशुल्क संगीत भरिदिने घोषणा गरे । त्यस्तै सातैजनाको स्वरमा एक-एकवटा गीत रेकर्ड गराई एल्बमका रुपमा बजारमा ल्याउने घोषणा प्रतियोगिता आयोजक खोटाङ महासमाजका अध्यक्ष नवल खड्काले गरे । कार्यक्रममा गायक राजेशपायल राईले पनि विभिन्न गीत गाउँदै माहोलमा रौनकता थपेका थिए ।